از تاریخچه ی وقف در ایران چه می دانید؟…

وقف کردن عملی است که در طول تاریخ ایران از زمان اسلام به بعد وجود داشته است . در این دوران ، جامعه ایرانی از آثار ارزنده وقف بهره مند بوده و باعث پیشرفت این مرز و بوم شده است . در این مطلب در سیر زمان به بررسی چگونگی انجام گرفتن این کار و همچنین مفهوم وقف خواهیم پرداخت .

ابتدا به معنا و مفهوم وقف می پردازیم :

وقف چیست ؟

به زبان ساده ، وقف عملی است که طی آن قطعه زمین یا ملکی خاص به موسسه یا سازمان خاصی اهدا می شود تا از آن در جهت کمک رساندن به نیازمندان ، گسترش دادن آموزه های دین اسلام ، احداث مسجد ، مدرسه ، بیمارستان و غیره استفاده شود . این املاک و زمین ها در همین جهت می مانند و هیچوقت فروخته شده یا انتقال داده نمی شوند تا مشکلات مردم از طریق آنها حل شود و زندگیشان سامان بخشد .

وقف علاوه بر سعادت و پاداش اخروی ، آثار ارزنده دنیوی نیز دارند . برای مثال این عمل خیر نمی گذارد افراد به مال دنیا حریص و دنیا پرست شوند و آنها را نسبت به آخرت آگاه تر می سازد . مردم نسبت به همنوعان خود ترحم بیشتری می نماید و نسبت به آنها بی تفاوت نمی شود . به علاوه آرامش روانی را برای وقف کنندگان فراهم می آورد و نیازمندان نیز در سایه این کمک های خدادوستانه به آسودگی و رفاه زندگی می ‌نمایند .

 

تاریخچه وقف در ایران و اسلام

☆ در اسلام

این رسول خدا بود که در مدینه وقف را رواج داد . بعد از او نیز مسلمانان با برپا داشتن سنت حسنه او وقف را در شهر های اسلامی گسترش دادند و باعث شدند که عمران و نیکوکاری در این شهر ها پایدار بماند . برای مثال رسول خدا زمین هایی را وقف می کرد تا تبدیل به کشتزار و نخلستان شود . سپس مقدار پولی که از فروش حاصل این زمین ها مانند خرما و گندم به دست می آمد ، به فقرا کمک می شد .

 

☆ در قرون نخستین اسلامی ایران

در مورد اینکه اموال و زمین های وقف شده در قرون نخستین اسلامی توسط دولت یا نیکوکاران اداره می شده است ، منبع معتبری وجود ندارد . با این وجود اسناد معتبری وجود دارند که نشان می دهند در اواخر قرن دوم هجری ، سازمانی به نام ” دیوان اوقاف ” احداث و تاسیس شده است تا املاک و اموال وقف شده را کنترل کنند . این موضوع نشان می دهد که دولت ها در اداره املاک وقف شده دخالت می کرده اند و به جای اینکه تمام سود حاصله از این املاک را به نیازمندان اختصاص دهند ، بخش مهمی از آن را خودشان به مصرف می رسانده اند .

در دوران حکومت های بعدی همانند سلجوقیان و به ویژه در دوران ملکشاه که شهر اصفهان را به پایتختی خود برگزیده بود ، شهر ها توسعه چشمگیری یافتند . کسی که مسئول اصلی بخش زیادی از این توسعه ها بود ، وزیر ملکشاه به نام خواجه نظام الملک بود . او مکان های فرهنگی و بنا های بسیاری را ساخت و سپس وقف نمود . اگر بخواهیم تعدادی از بنا های آن عصر را نام ببریم ، به مسجد جامع الان اصفهان و مدارس نظامیه باید اشاره کنیم .

در ابتدای تاریخ کرمان آمده است که مردم برای اینکه پادشاهان طماع به املاک شخصی آنها تجاوز نکنند ، دست به وقف کردن آنها زدند تا به نیازمندان اختصاص بیابد . البته این ترفند موثر واقع نشد و پادشاهان مالیات های سنگینی را وضع کردند و از این املاک را نیز جزو آن کردند .

در زمان های بعد نیز وقف کردن ادامه داشت . بعد از سلطه مغول ها بر ایران ، زمین های وقف شده به تصرف آنان در آمدند . البته بعد از مسلمان شدن آنها ، موقوفات از دادن مالیات معاف شدند و تمامی عایدی آنها نیز به نیازمندان عطا می شد . حتی یکی از پادشاهان این سلسله به نام غازان خان در مناطق مختلف قلمرو خود بنا های مذهبی فراوانی را ساخت و وقف کرد . برای مثال در شهر تبریز منطقه ای به نام شنب غازان وجود دارد که به دست این پادشاه احداث شده است و زمین های وقف شده فراوانی در اطراف آن وجود داشته است .

 

☆ در زمان صفویان

به جرعت می توان گفت دوران صفویان یکی از درخشان ترین دوره ها در تاریخچه وقف ایران می باشد . در این دوران عمران و آبادانی در تمامی قلمرو صفویان رشد کرد و پادشاهان صفوی خود به صورت داوطلبانه بخش زیادی از ملک ها و دارایی هایشان را وقف کار های خیر کردند . دو مورد از این مکان های توقیف شده در نزدیکی بازار شهر تاریخی اصفهان قرار دارد که به نام های کاروانسرای مسگران و دارالشفا مشهور هستند .

بهترین موقوفات در این برهه از تاریخ ایران ، در دوران شاه عباس بود . او اقدام به وقف تمامی دارایی و املاک خود کرد و به این ترتیب ساختمان ها و بنا های زیادی که در داخل و اطراف شهر باشکوه اصفهان بودند ، وقف شدند . با الهام از این عمل پادشاه ، افراد دیگری نیز عمل مشابهی را انجام دادند . مشهور ترین این افراد حاکم وقت شهر کرمان ( گنجعلی خان زیک ) بود که تمامی دارایی های خویش را وقف نمود . لازم به ذکر است که این موقوفات امروزه نیز وجود دارند .

 

وقف |
میدان گنجعلی

 

☆ در زمان افشاریه

نادر شاه افشار نسبت به وقف نظر خوشی نداشت و هر آنچه را که تا به آن روز وقف شده بود ، طبق یک دستور بخش اعظم موقوفات زمان خویش را به اموال خود اضافه کرد و دست نیازمندان را از آنها کوتاه کرد . این فرمان در اواخر حکومت او بود و لذا قبل از اجرای کامل آن نادر شاه به قتل رسید و جانشین او با لغو کردن این دستور بخشی از موقوفات عصب شده را به نیازمندان بازگرداند .

 

☆ در زمان های بعد از افشاریه

به دلیل اوضاع ناامن جامعه در زمان های پس از افشاریه ، وضعیت موقوفات هم مانند سایر موارد رو به افول نهاد . طمعکاری پادشاهان بعدی نیز باعث غصب املاک وقف شده و میزان اهمیت دادن مردم به وقف نیز بسیار کم شد .

 

☆ زمان حال

در سال 1289 شمسی و 4 سال بعد از برقراری مشروطیت بود که وزارت معارف و اوقاف تاسیس شد . بعد از آن و در اداره های دیگر این وزارت در تمامی شهر های ایران وضعیت موقوفات رو به بهبود نهاد . هم اکنون نیز موقوفات وضعیت بسیار خوبی دارند و عایدی و خدمات آنها صرف یاری رسانی به نیازمندان می شود .

 

وقف کار خدادوستانه ای است که از زمان پیامبر اکرم در میان مسلمانان رواج یافت . بعد از آن حضرت و در کشور ما ، وضعیت آن دچار فراز و نشیب های زیادی شد که سرنوشت نهایی آن را معلوم کردند . هم اکنون وقف در کشور ما انجام می شود و نیازمندان بسیاری از وجود آن بهره می برند . در این مکان های وقف شده آموزش های تحصیلی و دینی رایگان دریافت می کنند و یا پول از فروش عایدی آنها ، روزگار می گذرانند . بسیار خوب است که اگر ما هم ملک یا قطعه زمینی داریم که بلا استفاده مانده است و یا به وجود آن احتیاجی نداریم ، آن را وقف نماییم تا خداوند و بندگانش از ما خشنود شوند .

نوشتن نظر

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *